วารสารมหาวิทยาลัยศิลปากร (Silpakorn University Journal), Vol 30, No 1 (2010)

การสร้าง “พระราชชายาเจ้าดารารัศมี” ให้เป็นบุคคลสำคัญ ในประวัติศาสตร์ทศวรรษ 2500 ปัจจุบัน

จิรชาติ สันต๊ะยศ




Abstract


          บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาความเปลี่ยนแปลงในการสร้าง “พระราชชายาเจ้าดารารัศมี” ให้เป็น “บุคคลสำคัญในประวัติศาสตร์” ตั้งแต่ทศวรรษ 2500 จนถึงปัจจุบัน ซึ่งมีความสัมพันธ์อย่างลึกซึ้งกับการจัดความสัมพันธ์เชิงอำนาจ ระหว่าง “ท้องถิ่น” (ล้านนา) กับ “ชาติไทย” และมีผลต่อพระสถานภาพและพระราชอำนาจของพระมหากษัตริย์แห่งชาติไทยตลอดจนต่อสถานภาพและพื้นที่ทางสังคมของเจ้านายฝ่ายเหนือด้วย
          การที่บุคคลหนึ่งถูกสร้างให้เป็น “บุคคลสำคัญในประวัติศาสตร์” นั้น ย่อมมีความหมายทางการเมืองแฝงอยู่ด้วยเสมอ เพราะว่า “ความทรงจำ” ที่ประวัติศาสตร์สร้างขึ้นมา มีผลต่อการจัดความสัมพันธ์เชิงอำนาจในสังคมการเมืองที่เป็นเจ้าของ “ความทรงจำ” นั้นๆ การศึกษาเรื่อง “การสร้าง ‘พระราชชายาเจ้าดารารัศมี’ ให้เป็นบุคคลสำคัญในประวัติศาสตร์” จึงมิใช่การค้นหาความจริงเกี่ยวกับชีวประวัติของบุคคล หากแต่เป็นการศึกษาถึงการสถาปนามโนทัศน์ทางการเมืองที่เกี่ยวโยงกับการจัดความสัมพันธ์เชิงอำนาจระหว่าง “ชาติไทย” กับ “ท้องถิ่น” และความสัมพันธ์เชิงอำนาจภายใน “ท้องถิ่น” และภายใน “ชาติไทย” ซึ่งปรากฏอย่างชัดเจนในการสร้างความทรงจำเกี่ยวกับพระราชชายาเจ้าดารารัศมีโดยหลายฝ่ายนับตั้งแต่ทศวรรษ 2500 เป็นต้นมา โดยแต่ละฝ่ายได้สร้าง“โครงเรื่อง” และเสนอเรื่องราวเกี่ยวกับพระราชชายาเจ้าดารารัศมีในฐานะบุคคลสำคัญในประวัติศาสตร์ท้องถิ่น และ/หรือประวัติศาสตร์ชาติไทย ภายใต้โครงเรื่องหลักและโครงเรื่องย่อยที่แตกต่างหลากหลาย และนำเสนอในรูปแบบต่างๆ เช่น งานเขียนทางประวัติศาสตร์ งานเขียนเชิงสารคดี อนุสาวรีย์ พิพิธภัณฑ์ พิธีกรรม แสตมป์ ฯลฯ ทำให้ “โครงเรื่อง” มีความลื่นไหล ผันแปรไปตามบริบททางสังคมของผู้สร้าง “โครงเรื่อง” เหล่านั้น อย่างไรก็ตาม มีโครงเรื่องบางโครงเรื่องที่ได้รับการสืบทอดอย่างเข้มข้น จนสร้างความทรงจำกระแสหลักเกี่ยวกับพระราชชายาเจ้าดารารัศมีขึ้นมา นั่นคือโครงเรื่องที่มาจากอุดมการณ์ “ราชาชาตินิยม” แบบที่เห็นว่าท้องถิ่นเป็นส่วนหนึ่งที่มีคุณค่าและน่าภาคภูมิใจของชาติไทย โดยที่ความรักและความผูกพันระหว่างพระราชชายาเจ้าดารารัศมีกับพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้กลายเป็น “สายใยรักสองแผ่นดิน” ที่ช่วยประสานล้านนาเข้ากับชาติไทยอย่างมั่นคงตลอดมา
          ในขณะที่ความทรงจำกระแสหลักดังกล่าวข้างต้นได้รับการผลิตซ้ำจนมีอิทธิพลอย่างมากในสังคม และยังผันแปรไปเป็น “ลัทธิพระราชชายาฯ” ด้วยนั้น เรื่องราวเกี่ยวกับพระราชชายาเจ้าดารารัศมีที่มีโครงเรื่องแบบ “ท้องถิ่นนิยมที่ต่อต้านชาตินิยม” กลับไม่ได้รับการสืบทอดแต่อย่างใด ขณะเดียวกันความขัดแย้งในยุคปฏิรูปประเทศการดูถูกเหยียดหยามทางชาติพันธุ์ และความขมขื่นต่างๆ ล้วนได้รับการให้ความหมายหรือการอธิบายใหม่เพื่อให้สังคมได้รับรู้และยอมรับว่า “ท้องถิ่น” เต็มใจรวมเข้าเป็นส่วนหนึ่งของ “ชาติไทย” และได้รับผลดีอย่างมากจากการมี “สายใยรักสองแผ่นดิน” ดังนั้น “ท้องถิ่น” จึงควรจงรักภักดีต่อพระมหากษัตริย์แห่ง “ชาติไทย” อย่างสูงสุดและร่วมสร้างสรรค์ความเจริญแก่ท้องถิ่นเพื่อความเจริญรุ่งเรืองของ “ชาติไทย” โดยรวมตลอดไป
          การทำความเข้าใจ “การสร้าง ‘พระราชชายาเจ้าดารารัศมีให้เป็นบุคคลสำคัญในประวัติศาสตร์ ทศวรรษ 2500 – ปัจจุบัน” จึงช่วยให้เข้าใจ “รัฐไทย” “ชาติไทย” และ “ความเป็นไทย” อย่างลึกซึ้งและซับซ้อนขึ้น รวมทั้งทำให้เข้าใจงานเขียนประวัติศาสตร์ชาติและประวัติศาสตร์ท้องถิ่นเรื่องอื่นๆ ซึ่งให้พื้นที่ทางสังคมหรือให้สิทธิและอำนาจแก่คนกลุ่มต่างๆ ในท้องถิ่นและในชาติแตกต่างกันออกไป นอกจากนี้ยังช่วยเสริมสร้างวิจารณญาณให้แก่คนไทยและช่วยให้คนไทยเป็นอิสระจากกระบวนทัศน์ครอบงำอีกโสดหนึ่งด้วย

คำสำคัญ : 1. เจ้าดารารัศมี พระราชชายาในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว.

Full Text: PDF